AQShda immigrant uchun ishga joylashish faqat boʻsh ish oʻrni topish va suhbatdan oʻtish bilan cheklanmaydi. Ish taklifi olingandan keyin ish beruvchi yangi xodimning mamlakatda ishlash huquqi borligiga va oʻz shaxsini tasdiqlay olishiga ishonch hosil qilishi kerak.
Aynan shu bosqichda koʻplab yangi kelganlarda chalkashlik paydo boʻladi. Ish beruvchiga nimani koʻrsatish kerak: Green Card, ishlash ruxsatnomasi, Social Security Number, pasport yoki haydovchilik guvohnomasimi? SSN hali kelmagan boʻlsa, ishni boshlash mumkinmi? ITIN Social Security Numberdan nimasi bilan farq qiladi?
1. Eng muhimi — AQShda ishlashga qonuniy huquqqa ega boʻlish
Birinchi navbatda shuni tushunish kerak: odamning AQShda boʻlishining oʻzi unga avtomatik ravishda ishlash huquqini bermaydi. Immigratsion maqomiga qarab odam ishga joylashish uchun allaqachon avtomatik ruxsat etilgan boʻlishi yoki unga alohida ishlash ruxsatnomasi kerak boʻlishi mumkin.
Masalan, turli holatlarda ishlash huquqini quyidagilar tasdiqlashi mumkin:
- Permanent Resident Card — Green Card;
- Employment Authorization Document — EAD;
- ayrim I-94 shakllari va ularga mos immigratsion maqom;
- AQSh fuqarolari uchun Amerika pasporti;
- Form I-9 qoidalarida nazarda tutilgan boshqa hujjatlar yoki hujjatlar birikmasi.
Har bir immigratsion maqom uchun oʻz qoidalari amal qiladi, shuning uchun ish taklifini qabul qilishdan oldin aynan sizning maqomingiz ishga joylashish huquqini beradimi-yoʻqmi, buni aniq bilish muhim.
2. Form I-9 — ishga qabul qilishdagi asosiy hujjat
AQShda deyarli har bir yangi xodim uchun ish beruvchi Form I-9 — Employment Eligibility Verification — ni rasmiylashtirishi kerak. Bu shakl ikki narsani tasdiqlash uchun ishlatiladi:
- xodimning shaxsi;
- uning AQShda ishlash huquqi.
Xodimning oʻzi I-9 shaklining Section 1 qismini ishning birinchi kunidan kechiktirmay toʻldiradi, lekin ish taklifi qabul qilinishidan oldin emas. Soʻngra ish beruvchi xodimning hujjatlarini tekshiradi. Odatda kerakli hujjatlarni birinchi ish kunidan keyingi uch ish kuni ichida taqdim etish lozim.
Muhim: Form I-9 odatda ish beruvchida qoladi. Uni ishga qabul qilish arizasi bilan birga mustaqil ravishda USCISga yuborish shart emas.
3. Form I-9 uchun qanday hujjatlarni koʻrsatish mumkin
USCIS ruxsat etilgan hujjatlarni uchta asosiy toifaga boʻladi: List A, List B va List C.
Xodim ikki variantdan birini tanlashi mumkin: 1-variant: List A dan bitta hujjat taqdim etish. 2-variant: bir vaqtning oʻzida List B dan bitta va List C dan bitta hujjat taqdim etish.
List A hujjatlari bir vaqtning oʻzida shaxsni ham, ishlash huquqini ham tasdiqlaydi. List B faqat shaxsni, List C esa faqat ishga joylashish ruxsatini tasdiqlaydi. Agar xodim rasmiy roʻyxatdagi ruxsat etilgan variantni taqdim qilayotgan boʻlsa, ish beruvchi undan muayyan hujjatni talab qilishga haqli emas. Masalan, agar odam ishga joylashish huquqini boshqa ruxsat etilgan hujjat bilan tasdiqlay olsa, ish beruvchi aynan Green Card yoki EAD talab qilmasligi kerak.
4. Green Card
Permanent Resident Card, yaʼni Form I-551, odatda Green Card deb ataladi. AQShning doimiy yashovchisi uchun Green Card List A hujjatlaridan biri hisoblanadi: u shaxsni ham, odamning Qoʻshma Shtatlarda ishlash huquqini ham tasdiqlaydi. Bu shuni anglatadiki, Form I-9 rasmiylashtirilayotganda amaldagi Green Card egasidan faqat ishlash huquqini tasdiqlash uchun qoʻshimcha ravishda haydovchilik guvohnomasi va Social Security card odatda talab qilinmaydi.
Ayrim holatlarda doimiy rezident maqomini tasdiqlovchi vaqtinchalik hujjatlar ham ishga joylashish huquqini tasdiqlash uchun ishlatilishi mumkin. Masalan, USCIS vaqtinchalik I-551/ADIT stamp uchun va yangi Green Card kutilayotgan paytdagi ayrim hujjat birikmalari uchun qoidalarni nazarda tutgan.
5. Employment Authorization Document — EAD
Employment Authorization Document, yaʼni Form I-766, koʻpincha oddiygina work permit yoki ishlash ruxsatnomasi deb ataladi. EAD — bu USCIS ishga joylashish huquqiga ega boʻlgan ayrim toifadagi chet elliklarga beradigan karta. Form I-9 uchun amaldagi EAD List A hujjatlariga kiradi, chunki u bir vaqtning oʻzida shaxsni ham, ishlash ruxsatini ham tasdiqlaydi.
EAD, masalan, ayrim immigratsion toifadagi odamlarga yoki Form I-765 — Application for Employment Authorization — ni topshirish huquqini olgan arizachilarga kerak boʻlishi mumkin. Ammo har bir immigrantga alohida EAD kerak emas. Ayrim toifalar bevosita oʻz immigratsion maqomi va tegishli hujjatlari asosida ishlash huquqiga ega.
Shuning uchun “AQShda ishlash uchun hammaga work permit kerak” degan keng tarqalgan gap notoʻgʻri.
6. Form I-94
Form I-94 — Arrival/Departure Record — odamning AQShga kirishi va uning qabul qilinish sinfi haqidagi maʼlumotni oʻz ichiga oladi. Ayrim chet ellik ishchilar uchun aynan I-94 boshqa hujjatlar bilan birga ishlash huquqini tasdiqlashi mumkin. Ayrim hollarda amaldagi chet el pasporti va I-94 birikmasi ruxsat etilgan List A hujjati hisoblanadi. Ammo bu yerda muayyan qabul qilinish sinfini hisobga olish ayniqsa muhim.
I-94 ning mavjudligi oʻz-oʻzidan odam istalgan ish beruvchida ishlay oladi degani emas. Ishga joylashish huquqi koʻrsatilgan maqomga va unga tatbiq etiladigan qoidalarga bogʻliq.
7. Social Security Number
Social Security Number — AQShdagi eng muhim identifikatsiya raqamlaridan biri. Ish beruvchilar SSNni, xususan, toʻlangan ish haqi haqida hisobot berish uchun ishlatadi.
Ammo muhim bir farqni tushunish kerak: SSN oʻz-oʻzidan ishlash ruxsatnomasi emas. Odamda Social Security Number boʻlishi mumkin, lekin uning hozirgi immigratsion holati ishga joylashish huquqini bermasligi mumkin. IRS amaldagi SSN mavjudligi har doim ham ishlash ruxsati borligini anglatmasligini ochiq aytadi. Social Security kartalari ham turlicha boʻladi. Masalan, SSA quyidagi belgi bilan kartalar beradi:
VALID FOR WORK ONLY WITH DHS AUTHORIZATION
Bu raqam amalda, lekin odam faqat Department of Homeland Securitydan tegishli ruxsat boʻlgandagina ishlay oladi degani.
Quyidagi belgili kartalar ham bor: NOT VALID FOR EMPLOYMENT Bunday karta ishga joylashish huquqini tasdiqlamaydi. SSN hali olinmagan boʻlsa, ishni boshlash mumkinmi? Ayrim holatlarda — ha.
Social Security Administration chet ellik ishchi birinchi ish kunigacha SSNni jismonan olib boʻlishi shart emasligini ochiq aytadi. Odam raqamni kutayotgan paytda uning immigratsion hujjatlari ishga joylashish huquqini tasdiqlashi mumkin. Shu bilan birga ish beruvchiga keyinchalik ish haqi haqida toʻgʻri hisobot berish uchun SSN kerak boʻladi.
Shuning uchun ikki holatni farqlash muhim:
- odamning ishlash huquqi bor, lekin u hali SSN berilishini kutmoqda;
- odamda umuman ishlash ruxsati yoʻq.
-
Bular butunlay boshqa-boshqa holatlar.
8. SSN oʻrniga ITINdan foydalanish mumkinmi?
Yoʻq. Individual Taxpayer Identification Number — ITIN — Amerika soliq raqami kerak boʻlgan, lekin SSN olish huquqiga ega boʻlmagan odamlar uchun federal soliq maqsadlarida moʻljallangan.
ITIN:
- ishlash ruxsatnomasi emas;
- immigratsion maqomni tasdiqlamaydi;
- ishga joylashishda SSN oʻrnini bosmaydi;
- ish beruvchi tomonidan Form W-2 uchun SSN oʻrniga ishlatilmasligi kerak.
IRS ITINni xodimni identifikatsiya qilish yoki ishga joylashish huquqini tasdiqlash uchun Social Security Number oʻrniga qabul qilib boʻlmasligini ochiq aytadi. Agar odamda ilgari ITIN boʻlgan boʻlsa, keyinroq esa u ishlash huquqini olib, Social Security Number uchun eligible boʻlsa, unga SSN rasmiylashtirish kerak.
9. Haydovchilik guvohnomasi yoki State ID
Amerika haydovchilik guvohnomasi yoki shtat bergan shaxsni tasdiqlovchi guvohnoma belgilangan talablarga javob bersa, Form I-9 uchun List B hujjati sifatida ishlatilishi mumkin. List B shaxsni tasdiqlaydi, lekin ishlash huquqini emas. Shuning uchun haydovchilik guvohnomasini odatda List C hujjati bilan birlashtirish kerak. Masalan, mumkin boʻlgan variantlardan biri shunday koʻrinishi mumkin:
Driver's License + unrestricted Social Security card.
Shu bilan birga VALID FOR WORK ONLY WITH DHS AUTHORIZATION kabi cheklovchi yozuvi bor Social Security card bu birikmada oddiy List C hujjati hisoblanmaydi.
Ayrim birikmalarni yod olish emas, balki har safar Form I-9 ga ilova qilinadigan amaldagi Lists of Acceptable Documentsga tayanish muhim.
10. Chet el pasporti
Koʻplab immigrantlar ishga joylashish uchun chet el pasportining oʻzi yetarli deb oʻylaydi. Chet el pasportining oʻzi odatda shaxsni tasdiqlaydi, lekin uning Form I-9 dagi roli u qaysi boshqa immigratsion hujjat bilan birga ishlatilishiga bogʻliq. Masalan, ayrim toifadagi chet ellik ishchilar uchun amaldagi pasport tegishli Form I-94 bilan birga ruxsat etilgan List A birikmasini hosil qilishi mumkin.
Shuning uchun pasportning mavjudligi hali avtomatik ravishda ishlash huquqi degani emas.
11. Form W-4
Ishga qabul qilingandan keyin yangi xodimga odatda Form W-4 — Employee's Withholding Certificate — ni toʻldirish taklif qilinadi. Bu shakl ishlash huquqini tasdiqlamaydi. Undan ish beruvchi xodimning maoshidan ushlab qolinadigan federal daromad soligʻi summasini aniqlash uchun foydalanadi.
W-4 da withholding hisobiga taʼsir qiladigan maʼlumotlar koʻrsatiladi, jumladan oilaviy holat, ayrim soliq tuzatishlari, qaramogʻidagilar va mumkin boʻlgan qoʻshimcha ushlab qolishlar. IRS ish beruvchilarga har bir yangi xodim uchun imzolangan W-4 saqlashni tavsiya qiladi.
Shuning uchun bularni chalkashtirmaslik kerak: Form I-9 — shaxsni va ishlash huquqini tekshirish. Form W-4 — maoshdan federal soliq ushlab qolishni sozlash.
Bular butunlay boshqa-boshqa ikki shakl.
12. Direct Deposit uchun bank maʼlumotlari
AQShdagi koʻplab ish beruvchilar maoshni direct deposit orqali — pulni toʻgʻridan-toʻgʻri xodimning bank hisobiga oʻtkazish yoʻli bilan toʻlaydi.
Toʻlovlarni sozlash uchun kompaniya quyidagilarni soʻrashi mumkin:
- bank nomi;
- routing number;
- account number;
- checking yoki savings account ekanini koʻrsatish;
- baʼzan voided check yoki bank rekvizitlarining tasdigʻini taqdim etish.
Bu maʼlumotlar odamning ishlash huquqini tasdiqlamaydi. Ular faqat maosh oʻtkazish uchun kerak. Bank rekvizitlarini faqat haqiqiy ish beruvchiga rasmiy HR yoki payroll jarayoni orqali berish lozim. Agar notanish kompaniya oddiy suhbatgacha bank maʼlumotlarini talab qilsa yoki avval oʻziga pul oʻtkazishni taklif qilsa, bu ehtiyot boʻlish uchun jiddiy sabab.
13. Ishga joylashish uchun diplom kerakmi?
Koʻpchilik oddiy ish oʻrinlari uchun diplom AQShda ishlash huquqini tasdiqlovchi hujjat emas. Lekin agar taʼlim ish oʻrni uchun muhim shart boʻlsa, ish beruvchi uning tasdigʻini talab qilishi mumkin.
Masalan, diplomlar va kasbiy hujjatlar ayniqsa quyidagilar uchun muhim:
- tibbiyot;
- taʼlim;
- muhandislik mutaxassisliklari;
- huquqshunoslik;
- buxgalteriya va ayrim moliyaviy kasblar;
- boshqa litsenziyalanadigan mutaxassisliklar.
Baʼzan chet el diplomini ish beruvchiga koʻrsatishning oʻzi yetarli boʻlmaydi. Credential evaluation — Amerikaning ixtisoslashgan xizmati tomonidan baholash — kerak boʻlishi mumkin, tartibga solinadigan kasblar uchun esa qoʻshimcha ravishda davlat litsenziyalari yoki imtihonlar talab qilinishi mumkin.
14. Kasbiy litsenziyalar
Ayrim kasblar uchun AQShda ishlash huquqi va muayyan kasb bilan shugʻullanish huquqi — bular turli masalalar. Masalan, odamda Green Card yoki EAD boʻlib, ishlashga toʻliq qonuniy huquqi boʻlishi mumkin, lekin u baribir kerakli litsenziyasiz shifokor, hamshira, elektrchi yoki boshqa tartibga solinadigan kasb vakili boʻlib ishlay olmaydi.
Talablar koʻpincha shtatga bogʻliq. Shuning uchun tartibga solinadigan kasb egalari oldindan tekshirib koʻrishi lozim:
- litsenziya kerakmi;
- uni qaysi idora beradi;
- chet el taʼlimi tan olinadimi;
- diplomning evaluationi talab qilinadimi;
- imtihon topshirish kerakmi;
- qoʻshimcha oʻqish talab qilinadimi.
15. F-1 talabalari uchun hujjatlar
F-1 maqomidagi talabalar uchun ishga joylashishning alohida qoidalari bor. Talaba maqomining oʻzi istalgan joyda erkin ishlash imkonini beradi degani emas. Ishga joylashish on-campus employment, Curricular Practical Training — CPT, Optional Practical Training — OPT yoki boshqa ruxsat etilgan variantlar qoidalari bilan cheklanishi mumkin.
F-1 talabasiga SSN rasmiylashtirishda ish turiga qarab I-20, oʻquv yurtining xati, ish beruvchining tasdigʻi yoki EAD kerak boʻlishi mumkin. SSA F-1 talabalari uchun talablarni, jumladan CPT va kampusdagi ish holatlarini alohida bayon qiladi.
Shuning uchun talabalarga ishga joylashishni avval Designated School Official — DSO — bilan kelishib olish ayniqsa muhim.
16. Ish beruvchiga hujjatlarning asl nusxasini berish kerakmi?
Ish beruvchi Form I-9 uchun ishlatiladigan hujjatlarni tekshirishi kerak. Odatdagi jarayonda xodim tekshirish uchun ruxsat etilgan hujjatlarni taqdim etadi, shundan keyin asl nusxalar egasiga qaytariladi.
USCIS ish beruvchi hujjatlarni tekshirishi va ular haqiqiyga oʻxshaydimi hamda aynan shu odamga tegishlimi — buni aniqlashi kerakligini koʻrsatadi. Ish beruvchi oʻz qoidalariga muvofiq nusxa olishi mumkin, lekin hujjatlar xodimga tegishli va qaytarilishi shart.
Pasport, Green Card yoki EADning asl nusxasini ish beruvchiga “saqlash uchun” qoldirmaslik kerak.
17. Ish beruvchi xodim oʻrniga hujjat tanlamasligi kerak
Bu immigrantlar uchun eng muhim jihatlardan biri. Ish beruvchi xodimdan Form I-9 orqali shaxsini va ishlash huquqini tasdiqlashni soʻrashi mumkin, lekin ruxsat etilgan roʻyxatdan muayyan hujjatni buyurmasligi kerak. Masalan, agar odam ruxsat etilgan List A hujjatini taqdim etsa, ish beruvchi faqat xodim immigrant boʻlgani uchun qoʻshimcha ravishda Green Card, Social Security card yoki boshqa hujjat talab qilmasligi kerak.
Xodim rasmiy roʻyxatdan ruxsat etilgan hujjatlarni oʻzi tanlaydi.
18. Ishlash ruxsatnomasining amal qilish muddatini kuzatib boring
Ayrim immigrantlar uchun ishlash huquqi cheklangan muddatga ega. Agar Employment Authorization Document yoki ishlash ruxsatini tasdiqlovchi boshqa hujjatning tugash sanasi boʻlsa, uzaytirish masalasini oldindan hal qilib qoʻyish muhim. Ayrim hollarda USCIS ayrim hujjatlarni avtomatik uzaytirishni yoki maqomni tasdiqlashning maxsus qoidalarini nazarda tutadi, lekin ular toifaga va amaldagi qoidalarga bogʻliq.
Shuning uchun uzaytirishga topshirilgan ariza avtomatik ravishda ishlashni davom ettirishga imkon beradi deb oʻylab boʻlmaydi. Aynan sizning toifangiz va hujjatingiz uchun qoidalarni tekshirish kerak.
Birinchi ish kunidan oldin nimani tayyorlab qoʻygan maʼqul
Rasmiylashtirish tezroq oʻtishi uchun kerakli hujjatlarni oldindan yigʻing va ularning amal qilish muddatini tekshiring. Foydali roʻyxat taxminan shunday koʻrinadi:
- Form I-9 uchun hujjatlar.
- Social Security Number, agar u allaqachon olingan boʻlsa.
- Form W-4 ni toʻldirish uchun maʼlumot.
- Direct deposit uchun bank rekvizitlari.
- Diplomlar yoki sertifikatlar, agar ish beruvchi talab qilsa.
- Kasbiy litsenziya, agar u sizning kasbingiz uchun zarur boʻlsa.
- Aloqa maʼlumotlari va yashash manzili.
Shu bilan birga sanab oʻtilgan barcha hujjatlarni ish beruvchiga birdaniga olib borish umuman shart emas. Form I-9 uchun rasmiy roʻyxatdan aynan ruxsat etilgan birikmani taqdim etish kerak, qolgan hujjatlar esa muayyan ish beruvchi va lavozimga bogʻliq.
Qaysi hujjatlar koʻpincha chalkashtiriladi
Yangi immigrantga oddiy farqni yodda tutish foydali: Green Card — doimiy rezident maqomini va ishlash huquqini tasdiqlaydi. EAD — ayrim toifadagi chet elliklar uchun ishlash ruxsatnomasi. I-94 — kirish va immigratsion sinf haqidagi maʼlumot; ayrim toifalarda ishlash huquqini tasdiqlashda ishtirok etadi. SSN — Social Security raqami, jumladan ish haqi va soliq hisoboti uchun ham ishlatiladi, lekin oʻz-oʻzidan ishga joylashish huquqini yaratmaydi. ITIN — ishlash huquqini bermaydigan soliq identifikatsiya raqami. Form I-9 — shaxsni va ishlash huquqini tekshirish uchun ish beruvchining shakli. Form W-4 — federal soliq ushlab qolishni hisoblash uchun shakl.
Bu farqni tushunsangiz, ishga rasmiylashtirish jarayoni ancha osonlashadi.
Immigrant bilishi kerak boʻlgan asosiy narsa
AQShda qonuniy ishga joylashish uchun eng muhimi muayyan kartaning mavjudligi emas, balki haqiqiy ishlash huquqi boʻlishi va uni Form I-9 da nazarda tutilgan hujjatlar bilan tasdiqlay olishdir.
Ish beruvchiga kerak boʻlganidan koʻproq hujjat bermang va notanish odamlarga pasport, Green Card yoki EADning asl nusxasini olib ketishga yoʻl qoʻymang. Immigratsion hujjatlaringizning amal qilish muddatini tekshiring va agar kerak boʻlsa, uzaytirish bilan oldindan shugʻullaning.
Agar aynan sizning immigratsion maqomingiz ishga joylashish huquqini beradimi-yoʻqmi, ishonchingiz komil boʻlmasa, ishni boshlashdan oldin maʼlumotni bevosita USCIS saytida tekshirgan yoki malakali immigratsiya mutaxassisidan maslahat olgan maʼqul.
Maqola tugadi.
Barcha qoʻllanmalar →
